Loading...

Apollon Smintheus Kutsal Alanı

Apollon Smintheus Kutsal Alanı
Apollon Smintheus Kutsal Alanı

Apollon Smintheus Kutsal Alanı

Apollon Smintheus Tapınağı ile tanınan kutsal alan günümüz Biga yarımadasının (eski adıyla Troas bölgesinin) güney-batı köşesinde ve hatta Asya kıtasının en batı ucunda yer alır. Kutsal alan bugün Ayvacık İlçesine bağlı Gülpınar (eski adı Külahlı) Köyündedir. Kazı çalışmaları 1980 yılında Prof. Dr. Coşkun Özgünel başkanlığında başlamış ve günümüzde de devam etmektedir.

Farklı sıfatlarla tanınan tanrı Apollon bu bölgede “Smintheus” (fare) sıfatı ile tanınır. Tanrıya “Farelerin Efendisi” anlamındaki “Smintheus” sıfatıyla bu alanda tapınılırdı.

Başta tapınak olmak üzere tanrı Apollon’a adanmış çeşitli yapıların yer aldığı “Apollon Smintheus Kutsal Alanı” Apollon Smintheus’a adanmış yer anlamında “Smintheion” olarak ifade edilir ve diğer kent ve yerleşimlerden ayrılır. Yakınlarında yer alan Khrysa (Göztepe) ve Hamaksitos (Beşiktepe) gibi kentlerle ilişki içinde ve bu kentlerin halkının tapındığı kutsal alan daha sonra Aleksandria Troas (Dalyan) kentine bağlanır. Roma döneminde ise bu bağlantı bugünkü Tuzla Ovası’nda yer alan Roma köprüsü ve kutsal yoldan da anlaşıldığı gibi mimari yapılar yoğunlaşır ve başta hamam yapıları olmak üzere Roma karakterine bürünür.

Tapınağın yapılış nedeni insanların Apollon’a duydukları minnet duygusudur. Tanrı Apollon, Akhalar ile Troialıların büyük savaşında Anadoluların yanında yer aldı. Bu efsanevi savaşın son günlerini konu edinen Anadolulu ozan Homeros’un İlyada destanının ilk bölümü de yine Apollon’a yakarış ile başlar:

“Ey Khryse’yi, kutsal Killa’yı koruyan, gümüş yaylı,

Tenedos’un güçlü kralı, Smintheus, dinle beni.

Bir gün sana yaraşır bir tapınak yaptıysam,

Boğaların, keçilerin yağlı butlarını yaktıysam senin uğruna,

Şu dileğimi tez elden yerine getiriver:

Gözyaşlarımın öcünü al Danaolardan, oklarınla” (Homeros, Ilyada I.37-42)

Bu dizeler Apollon Tapınağı rahibi Khryses’e aittir. Çünkü Troia kentini yağmaya gelen Akhaların önde gelenleri rahibin kızını da yanlarında Troia sahilindeki karargâha götürürler. Rahip, tüm istekleri ve yalvarmalarına karşın kızını geri alamayınca hizmet ettiği tanrıdan yani Apollon Smintheus’tan yardım ister. Bunun üzerine farelerin efendisi Apollon, veba mikrobu taşıyan okları ile Akha ordusuna saldırır ve ordu ciddi zayiat verir. Bu yaşananlar Troia savaşının seyrini de değiştirir. Bunun üzerine kız geri getirilir ve ordu vebadan kurtulur.

Gülpınar’daki Apollon Smintheus tapınağı frizlerinde (kabartmalı mimari bloklar) ve kabartmalı sütun parçaları üzerinde Troia savaşı öncesi ve sonrası yaşanan bu olaylar da anlatılır ve Homeros’un İlyada destanı ile de uyumludur. Bu tasvirler ve konu bu denli büyük bir yapıda sadece Apollon tapınağında görülür. Kazılarla ortaya çıkarılan konular arasında Akhilleus’un eğitilmesi, Patroklos’a ağıt yakılması, Akhilleus ile Hektor’un mücadelesi, Zeus’un bütün olaylara karar verici olarak tahtında oturması, Hektor’un cesedinin Troia surları etrafında sürüklenmesi, Priamos ve ailesinin Hektor’un ölümünü çaresizce izlemesi, Priamos’un Akhilleus’tan Hektor’un cesedini almaya gidişi ve Andromakhe’nin Hektor için yas tutmasını anlatan frizleri en önemli tasvirlerdir. Ayrıca Apollon, Zeus, Leto, Artemis ve Musalar, Rahip Khryses’in Agamemnon’dan kendi kızı Khryseis’i istemesi, Apollon’nun Akhalara okları ile veba salgını göndermesi, Odysseus’un Khryseis’i getirmesi, Thetis’in Zeus’a yakarışını anlatan kabartmalı sütun tamburları dışında Apollon’un beş metre büyüklükteki kült heykelinin bacağı da Gülpınar’daki butik müzede görebilir.

Tapınak kutsal alandaki en büyük mermer yapıdır. Taban suyundan zarar görmemesi için yerel tüf taşından temeller üzerine temelde taşıyıcı olarak ise yine yerel volkanik andezit/bazalt (karataş) taş kullanılmıştır. Tapınağın basamakları, zemin döşemesi, sütunları, duvarları, çatı kısmı ve üst yapısı tamamen beyaz mermerdendir ve mermerler deniz yolu ile Marmara (Prokonnessos) adasından getirilmiştir. Plan tasarımı olarak Anadolulu mimar Hermogenes’in stilindedir ve MÖ.2. yy’ın ortalarında yapılmıştır.

Son dönem kazı ve restorasyon çalışmaları ile ayağa kaldırılan içerisinde tanrı heykelinin de bulunduğu en kutsal yapı olan Apollon Smintheus Tapınağı ana tapınma mekanıdır. Bunun dışında kurbanların kesilip tanrıya sunulduğu altar (sunak), tanrının hizmetinde bulunanlar, tapınmak ve ziyaret için gelen halkın ihtiyaçları giderecek köprü, kutsal yol, ritüel temizlik ve yıkanma amaçlı Roma hamamları, bu hamamları besleyen farklı su kanalları ve su depoları, heykellerle süslü caddeler, Heroon, onurlandırma salonları ve evler (villa) gibi farklı yapılar ortaya çıkarılmıştır.

Roma döneminde kutsal alan en geniş sınırlarına ulaşır ve Delphi’deki Pythia oyunlarına eşdeğer ve Tanrı Apollon adına düzenlenen “Smintheia pauleia” spor oyunları düzenlenir. Çocuklar ve gençlerden oluşan iki ayrı yaş grubunda pankreas ve güreş müsabakalarında derece alan sporcuların heykelleri Roma hamamları ve tapınağa ulaşan cadde kenarlarına dikilmiştir. Kutsal alanın en büyüleyici yapısı ise tapınak da dâhil bu yapılardan önce kutsal olan ve tapınma mekanı olan kutsal kaynağı barındıran mağaraların varlığıdır.

Bunların başında Troas (Biga Yarımadası) bölgesinin Troia kentinden daha eski Prehistorik köy yerleşimi de Gülpınar’da bulunmaktadır.